LEZING MH-17

INDRINGEND, BOEIEND, LEERZAAM

Tekst: Gerda Preusting
Foto’s: Henk Schuurmans

‘Ik stapte in een gigantische film die vijf jaar heeft geduurd.’

De Boeing 777 200ER van Malaysia Airlines, met vluchtnummer MH17, is op 17 juli 2014 op weg van luchthaven Schiphol Airport Amsterdam Nederland naar de luchthaven Kuala Lumpur International Airport Maleisië in Azië. Op het moment dat een BUK-raket een einde maakt aan het leven van 298 mensen viert Wilbert met zijn gezin vakantie in Italië. ‘Ik zag dat mijn vervanger me belde en ik dacht: o jee, die belt niet zomaar. Ik ben nog een week op mijn vakantieadres gebleven, daarna stapte ik in een gigantische film die vijf jaar heeft geduurd.’

Eerst enkele feiten: Aan boord waren 283 passagiers en 15 bemanningsleden. Onder de passagiers 196 Nederlanders. Grotendeels landgenoten die onderweg waren voor een vakantie, een congres, zakelijk of voor familiebezoek. Buiten de 196 Nederlanders waren 10 andere nationaliteiten aan boord.

MH 17

‘Onderweg naar Oekraïne met de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans speelde in het vliegtuig het territorialiteitsbeginsel door mijn hoofd. Daar heb je niet elke werkdag mee te maken. Wat staat ons daar te doen? Wat mogen en kunnen we doen? Specifiek aan dit onderzoek was dat niemand opstond als boetedoener, we konden niet direct een verdachte aanwijzen, dus ook niet het opsporingsonderzoek op iemand richten.’ Minister-president Rutte bemoeit zich persoonlijk met het onderzoek en stelt de prioriteiten.

‘Absolute topprioriteit was alle overledenen naar Nederland halen. Identificatie in Nederland en niet in Oekraïne. Niet in een oorlogsgebied. De overleden passagiers verdienden een eervol onthaal. Vervolgens, als tweede prioriteit, ons uiterste beste doen om de overledenen een gezicht te geven. Pas daarna lag de focus op het strafrechtelijk onderzoek. In deze volgorde hebben we gewerkt. Lastig was dat we geen eigen plaats delict (pd) hadden. De collega’s die richting Oekraïne afreisden hadden slechts één doel voor ogen: het bergen van de menselijke resten. Dus de boodschap was: ga daar niet de rechercheur uithangen. We werkten samen met gewapende separatisten, mensen die eigenlijk onze vijanden waren. Dus op zoek gaan naar bewijsmateriaal – wat elke politieman/vrouw in zich heeft – mocht absoluut niet. Het ingewikkelde transport van de menselijke resten vergde heel veel onderhandeling.’

Wilbert toont de zaal een film waar we de plek zien van de crash. Het zonnebloemenveld is anno 2019 een verstilde plek geworden. Troosteloos. Zieltogend. In de film uiten collega’s hun gevoelens. ‘Ik heb diepe bewondering voor de lokale fieldworkers,’ zegt een van hen. ‘Zij hebben als eerste de menselijke resten geborgen. Een horrorfilm te midden van prachtige zonnebloemvelden.’ En hij vervolgt: ’Ik had het voor geen goud willen missen, maar ik hoop het nooit meer mee te maken.’

Onze indrukken tuimelen over elkaar. We worden geconfronteerd met heel veel menselijk leed. De woorden van Wilbert vertolken de ratio, maar wanneer hij spreekt over zijn wandeling door het landschap Nationaal Monument, ter afscheid van het JIT, is er ook ruimte voor emotie. Hij vertelt en vertelt, ruim twee uur lang, en maakt inzichtelijk hoe de samenwerking verliep met andere landen.

MH 17 bezoekers
Over de complexiteit van het onderzoek.

De onmisbare rol én de kracht van internet en de burger journalistieke netwerk Bellingcat. Wat is fakenieuws en wat is betrouwbare berichtgeving? Over de crash en de oorzaak ervan, de zoektocht naar slachtoffers en het ingrijpende moment als de kisten met de lichamen arriveren. ‘De beelden riepen bij iedereen - ook de collega’s - emoties op en met z’n allen hebben we de ruimte gecreëerd om die emoties toe te laten.’ Over het immens grote mortuarium in de Korporaal Van Oudheusdenkazerne in Hilversum waar iedereen keihard werkt aan de identificatie, om de doden een gezicht te geven en de kisten over te dragen aan de familie. ‘Een supergevoelig en ingewikkeld proces waarbij de familierechercheurs een dappere rol speelden.’ Over de vliegbasis in Gilze-Rijen waar een gedeeltelijke reconstructie van het vliegtuig plaatsvindt. Over de schaduwkanten die door Rusland worden weggemoffeld. ‘De scenario’s die Rusland communiceerde hebben we losgelaten. Bij internationaal oorlogsrecht moet je bewijzen wie er verantwoordelijk is in plaats van andersom. Het was ingewikkeld. Het toestel kwam uit Maleisië, het grondgebied lag in Oekraïne en er waren Nederlandse slachtoffers. In tegenstelling tot Rusland, dat een niet coöperatief meewerkende verdachte was, bleek de hulp uit Oekraïne meer dan geweldig. Zij hadden er immers ook baat bij om samen met ons op te trekken. We hadden één taak: de waarheid achterhalen, die vraag was ons kompas. Valideren was het sleutelwoord in ons onderzoek. Check en dubbelcheck, alleen dan kun je met opgeheven hoofd je dossier naar de rechter brengen.’
Over het schrikbeeld om toch vooral niets achter te laten. ‘Daarom hebben we ter plekke tien centimeter grond afgegraven en in Gilze-Rijen met een zeef de grond nagespeurd.’
Na afloop van zijn betoog verdient Wilbert een welgemeend applaus en zijn we met z’n allen even stil. Voorzitter Toon Strik bedankt hem namens de aanwezigen en die dank is terecht. Wilbert heeft ons een geheel andere kijk op de ramp gegeven en niet zoals de waan van alledag ons doet geloven.

Kader:

Drie verdachten hebben de Russische nationaliteit, de vierde is Oekraïens. Omdat de grondwetten van beide landen het niet toestaan om onderdanen uit te leveren wordt niet om uitlevering gevraagd. Wel zijn internationale aanhoudingsbevelen uitgestuurd en zijn de vier op de nationale en internationale opsporingslijsten geplaatst. Daarom zijn de volledige namen van de verdachten bekend gemaakt en hun foto’s getoond. Het proces begint op 9 maart 2020 om 10.00 uur en vindt plaats voor de rechtbank Den Haag, die zitting houdt in het Justitieel Complex Schiphol.